ISAJON SULTONNING “XALQ OG’ZAKI IJODIGA QO’SHGAN HISSASI”

Аннотация

Mazkur maqolada o‘zbek adabiyotining yirik vakillaridan biri Isajon Sulton ijodining xalq og‘zaki ijodi bilan o‘zaro aloqasi “Oltin buloq”, “Qismat” va “Qo‘riqchi” asarlari misolida keng va batafsil tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy maqsadi yozuvchi ijodida folklor an’analari qanday badiiy qayta ishlangani, ularning zamonaviy nasrda qanday yangi estetik va falsafiy mazmun kasb etganini aniqlashdan iborat. Tahlil jarayonida Isajon Sulton asarlarida xalq og‘zaki ijodiga xos bo‘lgan ramziy obrazlar, mifologik tasavvurlar, ertak va afsonalarga xos motivlar hamda xalqona ifoda uslublari keng qo‘llanilgani aniqlandi. Biroq bu unsurlar oddiy ko‘chirma yoki takror sifatida emas, balki zamonaviy badiiy tafakkur asosida qayta yaratilgan murakkab estetik tizim sifatida namoyon bo‘ladi. Xususan, “Oltin buloq” hikoyasida suv va buloq obrazi xalq tasavvuridagi hayot manbai va poklik ramzi bo‘lishi bilan birga, ma’naviy tozalanish va ichki uyg‘onish timsoli sifatida talqin qilinadi. Ushbu obraz orqali insonning ruhiy olami, uning tabiat bilan uyg‘unligi hamda hayotiy ma’no izlash jarayoni chuqur yoritiladi. “Qismat” hikoyasida esa taqdir tushunchasi markaziy o‘rin egallaydi. Asarda inson hayoti tasodif va taqdir o‘rtasidagi murakkab munosabatlar orqali ochib beriladi. Tabiat unsurlari - shamol, vaqt, yo‘l va sukut ramziy vosita sifatida qo‘llanilib, insonning ichki kechinmalari va falsafiy izlanishlarini ifodalaydi. Bu esa asarni xalq og‘zaki ijodidagi “taqdir yozilgan” motivi bilan bog‘laydi, biroq uni zamonaviy falsafiy talqin darajasiga olib chiqadi. “Qo‘riqchi” hikoyasida esa insonning ichki dunyosi, ma’naviy qadriyatlari va vijdon tushunchasi asosiy g‘oya sifatida namoyon bo‘ladi.

Asardagi qo‘riqchi obrazi nafaqat tashqi himoyachi, balki insonning ichki ongini, axloqiy mezonlarini va ma’naviy mas’uliyatini ifodalovchi ramziy timsol sifatida talqin etiladi. Bu jihat folklordagi mifologik qahramonlar funksiyasiga yaqinlashadi. Maqolada shuningdek, Isajon Sulton ijodida folklor elementlarining faqat mazmuniy emas, balki kompozitsion va uslubiy jihatdan ham muhim rol o‘ynashi ta’kidlanadi. Xalqona hikoya qilish uslubi, ramziy tasvirlar tizimi va takroriy motivlar asarlarga milliy kolorit va badiiy chuqurlik bag‘ishlaydi. Umuman olganda, tadqiqot natijalari Isajon Sulton ijodi xalq og‘zaki ijodi va zamonaviy o‘zbek nasri o‘rtasida mustahkam badiiy ko‘prik vazifasini bajarishini ko‘rsatadi. Yozuvchi folklor an’analarini saqlab qolish bilan birga ularni zamonaviy estetik va falsafiy tafakkur bilan boyitgan holda yangi adabiy bosqichga olib chiqqan ijodkor sifatida namoyon bo‘ladi. Shu jihatdan, Isajon Sulton asarlari nafaqat badiiy jihatdan, balki ilmiy nuqtayi nazardan ham chuqur o‘rganishni talab qiladigan muhim adabiy hodisa hisoblanadi.