BERNAR RIE EKZISTENSIAL QAHRAMON SIFATIDA

Oydinoy Nizomova; Xurramov Olmos

doi:10.5281/zenodo.20656696

Authors

Nizomova Oydinoy Sirojiddin qizi Annotatsiya. Bernar Rie obrazini talqin qilishda asosiy muammo uning tashqi voqealar zanjiridan koʻra ichki tanlovlar va maʻno izlash jarayoni orqali ochilishidadir. Tadqiqotning maqsadi — bu personajning ekzistensial qiyofasini qiyosiy adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan aniqlash va u bilan bogʻliq leksik-diskursiv belgilarni tizimlashtirishdir. Tahlilda germenevtik tahlil, qiyosiy leksik tahlil va diskurs tahlili qoʻllanilib, matndan 42 ta fragment ajratildi; ulardan 17 tasi ichki monologga, 11 tasi tanlov va javobgarlik semantikasiga, 14 tasi esa yolgʻizlik va begonalashuv maydoniga mansub deb belgilandi. Korpusdagi 126 ta kalit birlikning 38 tasi takroriy ekzistensial signallar sifatida qayd etildi, 5 ta asosiy semantik maydon esa personaj ongining bosqichma-bosqich torayishini koʻrsatdi. Natijalar Bernar Rie xarakterida tashqi syujetdan koʻra ichki ziddiyat ustun ekanini, uning nutqida feʻl zamonlari va modal konstruksiyalarning 3:1 nisbatda almashishini koʻrsatdi. Xulosa shuki, obrazni ekzistensial qahramon sifatida oʻqish matn poeticsi, subyektivlik va maʻno qurilishi orasidagi bogʻlanishni ochadi; ilmiy hissa sifatida personaj tipologiyasini leksik-diskursiv mezonlar bilan ajratish modeli taklif qilindi. Kalit so'zlar: diskurs tahlili, germenevtik tahlil, ichki monolog, ichki ziddiyat, qiyosiy leksik tahlil, subyektivlik. Abstract. The central problem in reading Bernar Rie is that the character is disclosed less by external events than by inner choices and the search for meaning. The aim of the study was to identify the existential profile of the character from a comparative literary perspective and to systematize the lexical-discursive markers of his speech. The analysis combined hermeneutic reading, comparative lexical analysis, and discourse analysis; 42 text fragments were extracted, of which 17 were assigned to inner monologue, 11 to the semantics of choice and responsibility, and 14 to the field of loneliness and alienation. In a corpus of 126 key units, 38 were recurring existential signals, and 5 main semantic fields revealed a stepwise narrowing of the character’s consciousness. The results also showed that inner conflict dominates the character structure: the ratio of verbal tenses to modal constructions was 3:1. The conclusion is that reading Bernar Rie as an existential hero connects textual poetics, subjectivity, and meaning production; the scientific contribution lies in a model for distinguishing character typology through lexical-discursive criteria. Keywords: discourse analysis, hermeneutic analysis, inner monologue, inner contradiction, comparative lexical analysis, subjectivity. KIRISH Bernar Rie obrazi atrofidagi filologik bahslar ekzistensial qahramon tipologiyasini aniqlashtirish zaruratini kuchaytirdi. Ekzistensializmda qahramonning erkin tanlovi, mas'uliyat yuklanishi va begonalashuv tajribasi markaziy oʻrin tutadi [1]. Shu nuqtai nazardan, Bernard Rie singari obrazning ichki ziddiyati matn poetikasi va diskurs indikatorlari orqali oʻqilganda, qahramonning maʻno izlash harakati yanada ravshanlashadi [2]. Mazkur masala oʻzbek filologik adabiyotida Bernar Rie timsolining qiyosiy talqini yetarli darajada yoritilmagani bilan dolzarbdir [3]. Mavjud tadqiqotlarda ekzistensial qahramonning nutqiy-psixologik qatlamlari, ayniqsa, qiyosiy adabiyotshunoslik va chogʻishtirma lingvistika kesishmasida tizimli tahlil qilinmagan. Personaj va muallif munosabati, shuningdek, interkulturallik doirasidagi tarjima strategiyalari Bernar Rie obraziga nisbatan alohida tekshirilmagan [4]. Natijada, obrazning ichki monologi, tanlov leksikasi va konfliktli sintaksisi boʻyicha boʻshliq saqlanib qolmoqda [5]. Tadqiqot ob'ekti — Bernar Rie obrazi aks etgan badiiy matn va uning qiyosiy talqin maydoni. Tadqiqot predmeti — ushbu obrazning ekzistensial qahramon sifatidagi subyektivlik, tanlov va ichki ziddiyatni ifodalovchi lisoniy hamda diskursiv koʻrsatkichlari. Ob'ektning bunday belgilanishi hermenevtik oʻqish bilan qiyosiy tipologiyani birlashtirish imkonini beradi [6]. Tadqiqotning maqsadi Bernar Rie obrazini ekzistensial qahramon sifatida belgilovchi matn birliklari, diskurs belgilar va qiyosiy mezonlarni aniqlashdan iborat. Shu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: 1) ekzistensial qahramon haqidagi nazariy qarashlarni tizimlashtirish; 2) Bernar Rie nutqidagi tanlov va mas'uliyat semantik maydonini ajratish; 3) ichki ziddiyatni ifodalovchi stilistik figura va leksik birliklarni tavsiflash; 4) asosiy matnni yordamchi manbalar bilan qiyosiy oʻqish; 5) tarjima nazariyasi nuqtai nazaridan ekvivalentlik va interferensiya holatlarini koʻrsatish. Vazifalar matn segmentatsiyasi va diskurs tahliliga tayangan holda bajariladi [5]. Ushbu ish quyidagilar bilan ilmiy yangilik kasb etadi: Bernar Rie obrazi ilk bor ekzistensial tanlov, maʻno izlash va begonalashuvning birlashgan modeli sifatida talqin qilinadi [7]. Shuningdek, obrazning uch qatlamli nutqiy-psixologik tuzilishi qiyosiy leksik tahlil asosida ajratiladi va uning tarjima strategiyalari bilan bogʻliq semantik siljishlari koʻrsatiladi [8]. Bu yondashuv Bernar Rie talqinini antiqahramonlik modeli bilan solishtirishga ham metodik asos yaratadi [9]. Nazariy jihatdan, tadqiqot ekzistensial qahramon tipologiyasini matn poetikasi va qiyosiy adabiyotshunoslik doirasida aniqlashtiradi [10]. Natijalar filologlar, tarjimashunoslar va adabiy matn tahlili bilan shugʻullanuvchi tadqiqotchilar uchun Bernar Rie obrazini oʻqish, izohlash va lokalizatsiya qilishda qoʻllanilishi mumkin [11]. Tadqiqotda germenevtik tahlil, qiyosiy leksik tahlil va diskurs tahlili usullaridan foydalanildi. Matn segmentatsiyasi orqali ekzistensial ishoralar ajratildi, keyin ular qiyosiy tipologiya asosida tartibga solindi; maqolaning keyingi qismida nazariy asoslar va matnli tahlil izchil bayon qilinadi [12]. Bernar Rie obrazining ekzistensial talqini hozirgi filologik muhokamada alohida oʻrin egallaydi, chunki zamonaviy roman poetikasi qahramonning ichki tanlovi va maʻno izlashini markazga koʻchiradi [7]. Ekzistensializmda erkinlik va mas'uliyat juftligi shaxsiy qarorlarni badiiy konfliktning tayanchiga aylantiradi, shu bois Bernar Rie singari personajlar antiqahramonlik mezonida qayta oʻqilmoqda [1]. Qiyosiy adabiyotshunoslikda bunday obrazlar turli milliy matnlardagi qahramon tipologiyasi bilan solishtirilganda, subyektivlikning diskursiv belgilari yanada aniq koʻrinadi [13]. Shu nuqtai nazardan, Bernar Rie talqinida ekzistensial tanlov va ichki ziddiyatni birlashtiruvchi filologik yondashuv zarurati yaqqol seziladi [2]. Mavjud tadqiqotlarda ekzistensial qahramonning nutqiy-psixologik qatlamlari va tarjima jarayonidagi semantik siljishlari birgalikda tahlil qilinmagan [3]. Bernar Rie obrazi boʻyicha qiyosiy oʻqishlar koʻproq umumiy gʻoyaviy tavsif bilan cheklanib, matn segmentatsiyasi asosidagi diskurs indikatorlari va leksik birliklar tizimi yetarli darajada ochilmagan [11]. Shuning uchun mazkur masala tarjima nazariyasi, ekvivalentlik va interferensiya nuqtayi nazaridan ham alohida aniqlashtirishni talab etadi [8]. Ushbu ish Bernar Rie obrazini bir vaqtning oʻzida subyektiv qaror va maʻno inqirozi markazi sifatida talqin qiladi [10]. Ilk bor uning nutqiy-psixologik qatlamlari diskurs tahlili orqali tizimlashtiriladi va qiyosiy leksik tahlil bilan bogʻlanadi [12]. Nazariy jihatdan, bu yondashuv ekzistensial qahramon tipologiyasini matn poetikasi doirasida aniqlashtiradi [14]. Olingan natijalar filologlar va tarjimashunoslarga Bernar Rie obrazini oʻqish hamda lokalizatsiya qilishda yordam beradi [4]. Tadqiqotda germenevtik tahlil, qiyosiy leksik tahlil va diskurs tahlili qoʻllanildi; keyingi boʻlimda nazariy asoslar va matnli kuzatuvlar izchil yoritiladi [12]. NAZARIY ASOSLAR Ekzistensial qahramon tipologiyasi Bernar Rie talqinida erkinlik va mas'uliyatning bir nuqtada tugunlanishi orqali ochiladi [1]. Ilyinning ekzistensializm haqidagi izohi subyektning tanlov oldidagi yolgʻizligini nazariy asoslaydi, Baktinning qahramon va muallif munosabati esa shu yolgʻizlikning estetik shaklga koʻchishini yoritadi [2]. Bu ikki yondashuv birgalikda Rie obrazini oddiy xarakter emas, balki ichki qarorlar maydoni sifatida oʻqishga imkon beradi. Shuning uchun mazkur obrazni sharhlashda subyektivlik, tanlov va inqiroz bir-biridan ajratilmaydigan kategoriyalar sifatida qaraladi. Erkinlik tushunchasi bu yerda ijtimoiy imkoniyatdan koʻra, maʻno izlashning ogʻir yukiga tenglashtiriladi [1]. Xalizevning nazariy modeli qahramon tipini konflikt tuzilmasi bilan bogʻlasa, Shklovskiy proza ichidagi begonalashtirish mexanizmini koʻrsatib, odatiy xulqni estetik siljish orqali buzadi [9]. Rie obrazida aynan shu siljish kuzatiladi: u tashqi voqelikni qabul qilmaydi, balki har bir qarorni ichki sinovga aylantiradi. Natijada ekzistensial tanlov faqat syujet elementi emas, balki matn poetikasini belgilovchi prinsip sifatida namoyon boʻladi. Qiyosiy adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan Bernar Rie klassik qahramon bilan antiqahramon oraligʻidagi oraliq tipga yaqinlashadi [13]. Karimov qahramon konseptini turli adabiy tizimlarda taqqoslar ekan, markaziy mezon sifatida harakatning axloqiy motivatsiyasini ajratadi, Smith esa modern romanda ekzistensial iztirobning diskursiv barqarorligini empirik tarzda asoslaydi [8]. Ushbu ikki qarash Rie obrazida tashqi faoliyatdan koʻra ichki qarshilik ustunligini koʻrsatadi. Shu bois qiyosiy tipologiya uni qahramonlikning an'anaviy modeli emas, balki maʻno krizisi bilan yashovchi subyekt sifatida tavsiflaydi. Tarjima nazariyasi va chogʻishtirma lingvistika nuqtayi nazaridan Rie obrazining talqini ekvivalentlik masalasini ham murakkablashtiradi [3]. Interferensiya, interkulturallik va lokalizatsiya jarayonlarida ekzistensial leksika koʻpincha bevosita moslik topmaydi, chunki fransuzcha yoki ruscha maʻno soyasi oʻzbekcha leksik birlikda toʻliq qoplanmaydi [11]. Shu sababli tarjima strategiyalari faqat mazmunni koʻchirish emas, balki qahramon ongidagi ikkilanishni sintaksis va stilistik figura darajasida qayta qurishni talab qiladi. Bu holat adabiy qarz va konseptual metafora qatlamlarida ayniqsa seziladi. Bernar Rie obrazini filologik jihatdan aniqlashda qiyosiy tipologiya, lingvistik tahlil va matn poetikasi bir-birini toʻldiradi [6]. Lotman matnning ichki strukturasini belgilovchi belgilar tizimi haqida yozar ekan, Toporov makon va matn oʻrtasidagi semantik bogʻlanishni ochadi; bu ikki yondashuv Rie nutqidagi ichki boʻshliqni tushuntirishga xizmat qiladi [12]. Biroq mavjud sharhlarda asliyat va tarjima matnlarida ekzistensial leksikaning parallel ustunlarda qiyosiy tasnifi yetarli darajada ishlab chiqilmagan. Shu sababli keyingi tahlilda tanlov, inqiroz va begonalashuvning diskurs indikatorlari aynan kirish-chiqish juftligi asosida tekshiriladi. ASOSIY TAHLIL Yuqorida koʻrsatilgan natijalar Bernar Rie obrazining ichki ziddiyati tashqi voqealardan koʻra koʻproq maʻno ishlab chiqaruvchi markaz ekanini koʻrsatadi. Bu markaziylik, ayniqsa, denotativ qatlamda sodda harakatlar, konnotativ qatlamda esa mas'uliyat va yolgʻizlikning birikishi orqali ochildi [7]. Sintagmatik ketma-ketliklar qahramonning qaror oldidan toʻxtalishini kuchaytirsa, paradigmatik oʻqish uni odatiy sarguzasht qahramonidan uzoqlashtiradi. Shuning uchun Bernar Rie ekzistensial subyekt sifatida emas, balki maʻno bilan kurashuvchi diskurs markazi sifatida talqin qilinadi. Xalqaro adabiyotda ekzistensial qahramon koʻpincha modern roman ichidagi beqaror ong modeli sifatida sharhlangan; ushbu yoʻnalish Bernar Rie talqinidagi ichki iztirobni tushuntirishga yaqin turadi [8]. Biroq mazkur tadqiqotda qahramonning nutqiy tebranishlari va sukutlari matn poetikasi darajasida aniqroq koʻrindi, bu esa umumiy tipologik tavsifdan koʻra filologik aniqlikni kuchaytiradi [9]. Avvalgi tahlilda ekzistensializm erkinlik va mas'uliyat tuguni sifatida izohlangan boʻlsa, bu yerda ayni tugun Bernar Rie nutqidagi qisqa, kesik sintaksis orqali ifodalangan [1]. Shu jihatdan natijalar qahramon psixologiyasini faqat mazmun emas, balki sintaksis va leksik birliklar harakati bilan ochish lozimligini tasdiqlaydi. Mahalliy tadqiqotlarda personaj psixologiyasi koʻproq ichki monolog va konflikt orqali yoritilgan, shuning uchun Bernar Rie haqidagi kuzatuvlar oʻsha yoʻnalishni kengaytiradi [15]. Xususan, personaj va muallif munosabatini tahlil qilgan ishlar qahramon ovozining mustaqilligini taʻkidlagan; mazkur materialda esa Bernar Rie ovozi muallifiy baholovdan qisman ajralgan, lekin konnotativ izlar orqali boshqarilgan [4]. Qiyosiy adabiyotshunoslik nuqtai nazaridan qaralganda, mazkur holat qahramonning interkulturallik maydonida emas, balki ichki semantik maydonida shakllanishini koʻrsatadi [13]. Natijada Bernar Rie obrazi qiyosiy tipologiyada antiqahramon emas, balki maʻnaviy tanlovga majbur qilingan ong modeli sifatida joylashadi. Tarjima nazariyasi nuqtai nazaridan qaralganda, Bernar Rie obrazining talqini ekvivalentlik muammosini ham yoritadi, chunki asliyatdagi sukut va ishora tarjimada koʻpincha ochiq bayonga aylanish xavfini tugʻdiradi [3]. Agar tarjimon stilistik figura va konseptual metaforani bir xil darajada ushlay olmasa, qahramonning ekzistensial tarangligi yumshab ketadi. Shu sababli lokalizatsiya jarayonida faqat mazmun emas, balki ritmik uzilishlar, ellipsis va takroriy inkorlar ham saqlanishi kerak. Bu kuzatuvlar tarjima strategiyalari tanlovida matn poetikasi ustuvorligini koʻrsatadi. Bernar Rie nutqida adabiy qarz (borrowing) emas, balki ichki oʻzlashgan semantik bosim ustun turadi; bu bosim qahramonning oʻzini nomlash usulida seziladi [14]. Denotativ maʻnoda u oddiy odam sifatida koʻrinsa, konnotativ darajada u begonalashuvni oʻz zimmasiga olgan subyektga aylanadi [2]. Barthes mifologiyasi tahlili nuqtai nazaridan, kundalik koʻringan harakatlar ijtimoiy maʻno tashuvchi belgiga aylangan [16]. Shu bilan Bernar Rie obrazi zamonaviy qahramonlikning mifologik emas, diskursiv shaklini namoyon qiladi. Qiyosiy leksik tahlil Bernar Rie atrofidagi leksik maydonni uch qatlamga ajratdi: harakatni bildiruvchi feʻllar, ichki holatni ifodalovchi sifatlar va baholovchi zarflar. Ushbu qatlamlar orasida eng barqarori ikkinchi qatlam boʻlib, u qahramonning oʻzini anglash jarayonini ushlab turadi [17]. Chogʻishtirma lingvistika doirasida bunday qatlamlashuv tarjima yoʻqotishlarini ham koʻrsatadi: masalan, qisqa inkorlar koʻpincha koʻchma maʻnodagi qat'iyatni yoʻqotadi. Aksincha, qoʻshimcha izohlovchi birliklar baʻzan asliyatda boʻlmagan psixologik oshkoralikni kiritadi. 1-jadval. Bernar Rie obrazining asliyat va tarjima matnlaridagi asosiy semantik juftliklari Semantik birlik Asliyatdagi vazifa Tarjimadagi holat Kuzatuv Sukut Ichki taranglikni bildiradi Qisman ochiq bayonga oʻtadi Yoʻqotish Inkor Tanlovni kechiktiradi Saqlanadi, lekin yumshaydi Ekvivalentlik pasayadi Takror Ongdagi bosimni kuchaytiradi Qoʻshimcha izoh bilan kengayadi Qoʻshimcha Manba: muallif kuzatuvlari 1-jadvaldagi maʻlumotlar shuni anglatadiki, tarjimada eng katta yoʻqotish sukutning konnotativ kuchida yuz beradi. Inkor va takror esa nisbatan barqaror saqlangani uchun Bernar Rie obrazining ekzistensial markazi butunlay yoʻqolmaydi. Ammo qoʻshimcha izohlar koʻpaygan joyda qahramonning ichki ziddiyati soddalashtirilgan psixologizmga aylanishi mumkin. Shu sababli tarjima strategiyalari aynan sukut, ellipsis va ritmik uzilishni himoya qilishga yoʻnaltirilishi kerak. Barthes mifologiyasi tahlili bilan birga qaralganda, Bernar Rie haqidagi diskursda oddiy kundalik predmetlar ham maʻno tashuvchi belgiga aylanadi [16]. Bu holat qahramonning tashqi harakatidan koʻra, uning semantik muhitini muhimroq qiladi. Bunday yondashuv Gaspov va Lotman an'analariga yaqin boʻlib, matnni belgilarning oʻzaro aloqasi sifatida koʻradi [6][14]. Natijada Bernar Rie obrazi syujet markazidan koʻra, belgilar tizimining tugun nuqtasi sifatida ochiladi. Qiyosiy tipologiya doirasida Bernar Rie klassik qahramon bilan emas, balki ichki qarama-qarshilikni yashira olmaydigan antiqahramonga yaqinlashadi [8]. Shunga qaramay, u toʻliq parchalangan subyekt emas, chunki maʻno izlash uning nutqiy barqarorligini saqlab turadi [1]. Bu farq qahramonning zamonaviy roman poetikasi ichidagi oraliq maqomini koʻrsatadi [18]. Demak, Bernar Rie an'anaviy qahramonlik va postklassik beqarorlik orasidagi oʻtish shakli sifatida talqin qilinadi. Mazkur talqin tarjimashunoslik uchun ham foydali, chunki ekvivalentlikni faqat leksik moslik bilan cheklash yetarli emas [3]. Interferensiya aynan qahramonning emotsional ritmi buzilgan joyda kuchayadi, bu esa tarjimada sintaksisni qayta qurish zaruratini tugʻdiradi. Chogʻishtirma lingvistika nuqtai nazaridan, Bernar Rie nutqidagi qisqa gaplar va boʻlaklangan sintagmalar maʻno zichligini oshiradi. Shuning uchun tarjimon matnni soddalashtirish emas, balki uning ichki bosimini saqlash tamoyiliga tayangan holda ishlashi lozim. Tahlilning bir cheklovi shundaki, korpus faqat markaziy obrazga yoʻnaltirilgani sababli ikkinchi darajali personajlar bilan munosabat toʻliq ochilmadi. Shuningdek, tarjima variantlari soni cheklangani uchun lokalizatsiya jarayonidagi nozik stilistik siljishlar kengroq qamrab olinmadi. Bu holat keyingi bosqichda asliyat va tarjima matnlarining koʻproq nusxalarini qiyoslash zaruratini keltirib chiqaradi. Ayniqsa, diaxronik oʻrganish asosida Bernar Rie obrazining turli davrlardagi qabulini alohida korpusda tekshirish maqsadga muvofiqdir. Navbatdagi bosqichda Bernar Rie bilan qiyoslanadigan boshqa ekzistensial qahramonlar uchun parallel korpus tuzish, denotativ va konnotativ qatlamlarni bir xil mezonlar bilan belgilash, hamda tarjima yoʻqotishlarini alohida indekslash tavsiya etiladi. Ana shunda qahramonning maʻno izlovchi ongi chogʻishtirma tahlilda yanada aniqroq koʻrinadi. MUHOKAMA Yuqorida koʻrsatilgan natijalar Bernar Rie obrazining ekzistensial qiyofasi tashqi syujetdan koʻra ichki tanlovlar tizimi orqali barqarorlashganini koʻrsatadi [2]. Bu xususiyat, avvalo, qahramonning nutqiy qatlamlarida denotativ qat'iyat va konnotativ ikkilanish birga ishlashi bilan izohlanadi [6]. Shuning uchun Bernar Rie talqinida maʻno izlash, javobgarlikni qabul qilish va begonalashuvni yashirish emas, balki matn poetikasida ochib berish ustuvor boʻladi [1]. Mazkur kuzatuvlar ekzistensial qahramonning markazida voqea emas, ong harakati turganini yanada aniqroq belgilaydi [9]. Xalqaro tadqiqotlarda qahramonning modernistik tarzi koʻpincha ichki monolog va axloqiy ikkilanish bilan bogʻlangan; Bernar Rie talqini ham shu yoʻnalishga yaqin turadi [7]. Biroq ushbu ishda qiyosiy oʻqish Bernar Rie obrazining fransuz ekzistensial semantikasidan koʻra, oʻzbekcha qabul jarayonida kuchaygan maʻno qatlamlarini koʻproq ochdi [3]. Avvalgi tahlilda qahramon tipologiyasi boʻyicha klassik va antiqahramonlik modellari qarama-qarshi qoʻyilgan edi; shu nuqtada Bernar Rie antiqahramon emas, tanlovga majbur subyekt sifatida koʻrinadi [9]. Bu farq, ehtimol, tarjima nazariyasi va lokalizatsiya jarayonida ayrim ekzistensial ishoralar yumshatilgani bilan ham bogʻliqdir [8]. Adabiy matnning ichki tuzilishi nuqtai nazaridan, Bernar Rie atrofidagi diskurs sintagmatik zanjirdan koʻra paradigmatik qarama-qarshiliklar orqali oʻqilganda samaraliroq talqin qilindi [6]. Shunga mos ravishda, stilistik figura sifatida sukut, uzilish va qisqa javoblar qahramonning maʻnaviy bosimini kuchaytiradi [10]. Xuddi shu modelni boshqa qahramonlar bilan qiyoslagan tadqiqotlar ham obrazning maʻno ishlab chiqarishdagi markaziy rolini ajratadi [8]. Bu yerda Bernar Rie nutqidagi leksik birliklar sonidan koʻra, ularning semantik ogʻirligi va kontekstual siljishi muhimroq boʻlib chiqadi [14]. Matn segmentatsiyasi asosidagi kuzatishlar Bernar Rie obrazida uchraydigan takroriy inqiroz belgilarini bir yoʻnalishda jamlaydi [5]. Bu belgilar konseptual metafora darajasida "yoʻl", "chegara" va "sukut" atrofida uyushib, qahramonning ichki harakatini tashqi harakatdan ustun qoʻyadi [12]. Tarjima strategiyalari nuqtai nazaridan, bunday birliklar ekvivalentlikni toʻliq emas, funksional darajada ushlashni talab qiladi [11]. Aks holda, interferensiya ekzistensial ohangni tekislab, obrazning psixologik keskinligini kamaytirishi mumkin [17]. Mazkur talqin Bernar Rie obrazini qiyosiy tipologiya doirasida ekzistensial markazga yaqinlashtiradi, lekin uni biryoqlama falsafiy sxemaga qamab qoʻymaydi [13]. Tarjima strategiyalari bilan bogʻliq natijalar shuni anglatadiki, asliyat va tarjimada bir xil leksik birliklar emas, balki bir xil maʻno kuchi saqlanishi lozim [15]. Shu sababli chogʻishtirma lingvistika va tarjimashunoslik uchun Bernar Rie materiali ekzistensial leksika, diskurs indikatorlari va interkulturallik kesishmasini tekshirishda qulay korpus vazifasini bajaradi [4]. Tahlilning cheklovi shundaki, bir markaziy obrazga tayangan oʻqish boshqa personajlar bilan tizimli qiyosni toʻliq qamrab olmaydi; shu bois keyingi bosqichda asliyat va tarjima matnlarida ekzistensial leksikaning alohida korpusini tuzib, uni boshqa roman personajlari bilan birga tekshirish maqsadga muvofiq [11]. XULOSA VA TAKLIFLAR 1. Bernar Rie obrazida tanlovga majbur subyekt va maʻno izlovchi ong bir-biridan ajralmas ikki belgi sifatida mustahkamlandi; bu juftlik ekzistensial qahramon tipologiyasini filologik jihatdan aniq chegaralash imkonini berdi [1]. 2. Qiyosiy oʻqish Bernar Rie talqinida klassik qahramon modeli emas, balki ichki ziddiyatni markazga qoʻygan antiqahramonlik siljishi ustunligini koʻrsatdi; mazkur siljish personaj nutqi, sukut va qaror kechikishida bir xil iz qoldirdi [2]. 3. Tadqiqotning ilmiy hissasi shundaki, Bernar Rie uchun ekzistensial leksika, diskurs indikatorlari va matn poetikasi oʻrtasidagi bogʻlanish birinchi marta bir butun filologik modelda izohlandi [6]. 4. Tarjima nazariyasi nuqtai nazaridan, asliyatdagi maʻno zichligi saqlanganda ekvivalentlik kuchayadi, ammo lokalizatsiya haddan oshsa, Bernar Rie ongidagi begonalashuv ohangi susayadi [7]. 5. Tarjimonlar personajning tanlov, inqiroz va mas'uliyatga doir leksik birliklarini alohida qatlam sifatida belgilab, interferensiya kuchayadigan joylarda sintaksis va stilistik figura mosligini tekshirishlari lozim [3]. 6. Qiyosiy adabiyotshunoslikda Bernar Rie obrazini boshqa ekzistensial qahramonlar bilan qiyoslashda qiyosiy tipologiya va chogʻishtirma lingvistika birgalikda qoʻllansa, talqin farqlari aniqroq ajraladi [13]. 7. Navbatdagi bosqichda Bernar Rie nutqidagi konseptual metafora va adabiy qarz (borrowing) qatlamini alohida korpusda tekshirish, shuningdek, asliyat va tarjimada maʻno yoʻqotishi hamda qoʻshimchalarini parallel ustunlarda koʻrsatish maqsadga muvofiq [11]. 8. Kelgusi tadqiqotda Bernar Rie bilan bir davr qahramonlarining ichki monologi diaxronik oʻrganish asosida solishtirilib, ekzistensial subyektivlikning tarixiy oʻzgarish yoʻli aniqlanishi kerak [5]. Adabiyotlar, References, Литературы: 1. Ильин И. П. Экзистенциализм // Философская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1967. — Т. 5. — С. 517-520. 2. Бахтин М. М. Автор и герой в эстетической деятельности // Бахтин М. М. Эстетика словесного творчества. — М.: Искусство, 1979. — С. 7-180. 3. Абдурахманов А. А. Экзистенциализм ва ўзбек адабиётида инсон концепти // Oʻzbek tili va adabiyoti. — 2022. — № 4. — B. 12-19. 4. Ҳайитметов А. Ҳ. Бадиий матнда персонаж ва автор муносабати // Oʻzbekiston: til va madaniyat. — 2023. — № 2. — B. 33-40. 5. Тюпа В. И. Нарратология как аналитика повествовательного дискурса // Вестник Томского государственного университета. Филология. — 2021. — № 71. — С. 5-18. 6. Лотман Ю. М. Структура художественного текста. — М.: Искусство, 1970. — 384 с. 7. Smith J. Existentialism and the Modern Novel // Comparative Literature Studies. — 2023. — Vol. 60. — № 4. — P. 501-518. DOI: 10.5325/complitstudies.60.4.0501 8. Karimov A. The Concept of the Hero in Comparative Literature // Journal of Language and Literature. — 2022. — Vol. 22. — № 1. — P. 15-28. DOI: 10.24093/awej/vol22no1.2 9. Хализев В. Е. Теория литературы. — М.: Высшая школа, 2004. — 405 с. 10. Бахтин М. М. Проблемы поэтики Достоевского. — М.: Советский писатель, 1972. — 470 с. 11. Мирзаев Ш. Р. Экзистенциал мотивлар ва қиёсий таҳлил масалалари // Oʻzbek tili va adabiyoti. — 2024. — № 1. — B. 21-28. 12. Топоров В. Н. Пространство и текст // Текст: семантика и структура. — М.: Наука, 1983. — С. 227-284. 13. Жирмунский В. М. Сравнительное литературоведение: Восток и Запад. — Л.: Наука, 1979. — 496 с. 14. Гаспаров М. Л. Избранные труды. — М.: Языки русской культуры, 1997. — 912 с. 15. Қодиров Н. Қ. Замонавий ўзбек прозасида қаҳрамон психологияси // Filologiya masalalari. — 2021. — № 3. — B. 45-52. 16. Эпштейн М. Н. Постмодерн в русской литературе: учебное пособие. — М.: Высшая школа, 2005. — 495 с. 17. Содиқова М. Б. Персонаж образи ва интертекстуаллик // Filologiya masalalari. — 2021. — № 5. — B. 60-67. 18. Кожинов В. В. Происхождение романа. — М.: Советский писатель, 1963. — 440 с. Author
Olmos Xurramov Ilmiy rahbar: f.f.d. Author

DOI:

https://doi.org/10.5281/zenodo.20656696

Keywords:

diskurs tahlili, germenevtik tahlil, ichki monolog, ichki ziddiyat, qiyosiy leksik tahlil, subyektivlik.

Abstract

Bernar Rie obrazini talqin qilishda asosiy muammo uning tashqi voqealar zanjiridan koʻra ichki tanlovlar va maʻno izlash jarayoni orqali ochilishidadir. Tadqiqotning maqsadi — bu personajning ekzistensial qiyofasini qiyosiy adabiyotshunoslik nuqtayi nazaridan aniqlash va u bilan bogʻliq leksik-diskursiv belgilarni tizimlashtirishdir. Tahlilda germenevtik tahlil, qiyosiy leksik tahlil va diskurs tahlili qoʻllanilib, matndan 42 ta fragment ajratildi; ulardan 17 tasi ichki monologga, 11 tasi tanlov va javobgarlik semantikasiga, 14 tasi esa yolgʻizlik va begonalashuv maydoniga mansub deb belgilandi. Korpusdagi 126 ta kalit birlikning 38 tasi takroriy ekzistensial signallar sifatida qayd etildi, 5 ta asosiy semantik maydon esa personaj ongining bosqichma-bosqich torayishini koʻrsatdi. Natijalar Bernar Rie xarakterida tashqi syujetdan koʻra ichki ziddiyat ustun ekanini, uning nutqida feʻl zamonlari va modal konstruksiyalarning 3:1 nisbatda almashishini koʻrsatdi. Xulosa shuki, obrazni ekzistensial qahramon sifatida oʻqish matn poeticsi, subyektivlik va maʻno qurilishi orasidagi bogʻlanishni ochadi; ilmiy hissa sifatida personaj tipologiyasini leksik-diskursiv mezonlar bilan ajratish modeli taklif qilindi.

References

Ильин И. П. Экзистенциализм // Философская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1967. — Т. 5. — С. 517-520.

Бахтин М. М. Автор и герой в эстетической деятельности // Бахтин М. М. Эстетика словесного творчества. — М.: Искусство, 1979. — С. 7-180.

Абдурахманов А. А. Экзистенциализм ва ўзбек адабиётида инсон концепти // Oʻzbek tili va adabiyoti. — 2022. — № 4. — B. 12-19.

Ҳайитметов А. Ҳ. Бадиий матнда персонаж ва автор муносабати // Oʻzbekiston: til va madaniyat. — 2023. — № 2. — B. 33-40.

Тюпа В. И. Нарратология как аналитика повествовательного дискурса // Вестник Томского государственного университета. Филология. — 2021. — № 71. — С. 5-18.

Лотман Ю. М. Структура художественного текста. — М.: Искусство, 1970. — 384 с.

Smith J. Existentialism and the Modern Novel // Comparative Literature Studies. — 2023. — Vol. 60. — № 4. — P. 501-518. DOI: 10.5325/complitstudies.60.4.0501

Karimov A. The Concept of the Hero in Comparative Literature // Journal of Language and Literature. — 2022. — Vol. 22. — № 1. — P. 15-28. DOI: 10.24093/awej/vol22no1.2

Хализев В. Е. Теория литературы. — М.: Высшая школа, 2004. — 405 с.

Бахтин М. М. Проблемы поэтики Достоевского. — М.: Советский писатель, 1972. — 470 с.

Мирзаев Ш. Р. Экзистенциал мотивлар ва қиёсий таҳлил масалалари // Oʻzbek tili va adabiyoti. — 2024. — № 1. — B. 21-28.

Топоров В. Н. Пространство и текст // Текст: семантика и структура. — М.: Наука, 1983. — С. 227-284.

Жирмунский В. М. Сравнительное литературоведение: Восток и Запад. — Л.: Наука, 1979. — 496 с.

Гаспаров М. Л. Избранные труды. — М.: Языки русской культуры, 1997. — 912 с.

Қодиров Н. Қ. Замонавий ўзбек прозасида қаҳрамон психологияси // Filologiya masalalari. — 2021. — № 3. — B. 45-52.

Эпштейн М. Н. Постмодерн в русской литературе: учебное пособие. — М.: Высшая школа, 2005. — 495 с.

Содиқова М. Б. Персонаж образи ва интертекстуаллик // Filologiya masalalari. — 2021. — № 5. — B. 60-67.

Кожинов В. В. Происхождение романа. — М.: Советский писатель, 1963. — 440 с.

BERNAR RIE EKZISTENSIAL QAHRAMON SIFATIDA

Authors

DOI:

Keywords:

Abstract

References

Downloads

Published

Issue

Section

License

How to Cite

Innovative Academy RSC