FARG‘ONA VILOYATIDA ATMOSFERA HAVOSI IFLOSLANISHINI DIFFERENSIAL TENGLAMALAR ASOSIDA KOMPYUTERLI MODELLASHTIRISH VA DASTURIY TAHLIL QILISH
DOI:
https://doi.org/10.5281/zenodo.20622446Ключевые слова:
Atmosfera ifloslanishi, Farg‘ona viloyati, Differensial tenglamalar, Kompyuterli modellashtirish, Dasturiy tahlil, dinamikasi, Kamerali model (Compartment Model), Python, SciPy, Ekologik monitoring, Sanoat chiqindilari, Runge-Kutta usuli, Havo sifati indeksi (AQI), Raqamli ekologiya.Аннотация
Ushbu maqolada Farg‘ona viloyati hududlarida atmosfera havosi ifloslanishi darajasini dinamik baholash va prognoz qilishda differensial tenglamalar hamda kompyuterli modellashtirish usullarining qo‘llanilishi tahlil qilinadi. Farg‘ona vodiysining o‘ziga xos fizik-geografik joylashuvi, tog‘lar bilan o‘ralganligi va yirik sanoat korxonalari (Farg‘ona neftni qayta ishlash zavodi, Quvasoy sement zavodi) hamda avtotransport oqimining ta’siri havoning ekologik holatiga sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatmoqda. Tadqiqot davomida viloyatning asosiy sanoat va aholi punktlari (Farg‘ona-Marg‘ilon, Qo‘qon va Quvasoy zonalari) kamerali tizim (Compartmental Model) sifatida olinib, zararli zarrachalar va tarqalishining matematik modeli oddiy differensial tenglamalar sistemasi (System of ODEs) orqali shakllantirilgan. Modelda hududlarning ichki ifloslanish manbalari, havoning tabiiy tozalanish koeffitsiyentlari va shamol oqimi orqali viloyat ichidagi havo massalarining migratsiyasi hisobga olingan. Tuzilgan matematik model Python dasturlash tilining SciPy va NumPy kutubxonalari yordamida sonli usullarda yechilgan hamda Matplotlib orqali vizuallashtirilib, dasturiy tahlil etilgan. Tadqiqot natijalari differensial tenglamalarga asoslangan kompyuterli modellashtirish hududiy ekologik monitoring tizimlarini avtomatlashtirishda va ekologik vaziyatni barqarorlashtirish bo‘yicha strategik qarorlar qabul qilishda muhim dasturiy vosita ekanligini ko‘rsatadi.Библиографические ссылки
Ziyayev, M. K., & Ismoilov, A. A. (2024). Farg‘ona vodiysi iqlim sharoitida atmosfera havosining antropogen ifloslanishi va uning monitoringi. Ekologiya xabarnomasi, 3(2), 45-52.
Smith, J. M., & Jones, L. R. (2022). Compartmental Modeling of Atmospheric Pollutants Using Ordinary Differential Equations. Journal of Environmental Mathematical Modelling, 18(4), 212-225.
Virtanen, P., Gommers, R., Oliphant, T. E., & SciPy Contributors. (2020). SciPy 1.0: Fundamental Algorithms for Scientific Computing in Python. Nature Methods, 17(3), 261-272.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim o‘zgarishi vazirligi. (2025). Atmosfera havosi monitoringi va hududiy havo sifati indekslari (AQI) bo‘yicha yillik hisobot. Toshkent.
Seinfeld, J. H., & Pandis, S. N. (2016). Atmospheric Chemistry and Physics: From Air Pollution to Climate Change (3rd ed.). John Wiley & Sons.
Xusanov, K. X., & Karimov, B. R. (2023). Differensial tenglamalar tizimi yordamida ekologik jarayonlarni kompyuterli modellashtirish. Axborot texnologiyalari va tizimlari muammolari, 2(1), 88-95.
World Health Organization. (2021). WHO global air quality guidelines: particulate matter (PM2.5 and PM10), ozone, nitrogen dioxide, sulfur dioxide and carbon monoxide. World Health Organization.
Hunter, J. D. (2007). Matplotlib: A 2D Graphics Environment. Computing in Science & Engineering, 9(3), 90-95.
Загрузки
Опубликован
Выпуск
Раздел
Лицензия
Copyright (c) 2026 Innovative Academy RSC
Это произведение доступно по лицензии Creative Commons «Attribution» («Атрибуция») 4.0 Всемирная.
Как цитировать
