O'ZBEK TILIDAGI UNLI FONEMALAR TIZIMI VA ULARNING FONOLOGIK OPPOZITSIYASI.

Abstract

Ushbu ilmiy maqola hozirgi o‘zbek adabiy tili vokal tizimining tuzilishini fonologik nuqtai nazardan yoritadi. Unda unli fonemalarning tarkibi, ularni ajratib turuvchi asosiy artikulyatsion va akustik belgilarning majmui, shuningdek, bu belgilar asosida shakllanadigan fonologik oppozitsiyalar tizimi izchil tahlil qilinadi. Muallif oltita asosiy unli fonema – /a/, /e/, /i/, /o/, /u/, /o‘/ – ni adabiy til me’yorida mustahkamlangan birliklar sifatida ko‘rsatadi va ularning har biri old–orqa qatorlik, tor–kenglik hamda lablangan–lablanmaganlik parametrlariga ko‘ra bir-biriga qarshi qo‘yilishini asoslaydi. Maqolada nutq oqimida uchraydigan allofonik o‘zgarishlar fonologik darajaga ko‘tarilmasligi, ya’ni ular ma’no farqlashga xizmat qilmagani sababli tizimga alohida fonema sifatida kiritilmasligi ta’kidlanadi. Tadqiqot natijalari o‘zbek tili unli fonemalar tizimining tarixiy-turkiy asosga ega bo‘lsada, zamonaviy adabiy til sharoitida singarmonizmning susayishi, kirishma so‘zlar ta’siri va shahar shevalarining ommalashuvi oqibatida ayrim neytrallashuv zonalari yuzaga kelganini ko‘rsatadi. Maqola natijalari o‘zbek tili orfoepik me’yorlarini aniqlashtirish, chet elliklarga o‘zbek tilini o‘qitishda unli fonemalarni tizimli tushuntirish, shuningdek, avtomatik nutqni tanish va sintez qilish dasturlarida fonemik bazani yaratish uchun ham amaliy ahamiyat kasb etadi