SHARQ MA'RIFIY ADABIYOTINING MOHIYATI

Abstract

Ushbu  maqolada  dunyoning  ikki  qutbida  Sharq  va  G‘arb  xalqlarining  hayotidagi  madaniy-ma‘rifiy  aloqalarining  ta‘siri  hamda  bu  ta‘sirning  dastlabki  iste‘dod  sohiblarining  erishgan  yuksak  ilmiy  qarashlari,  tadqiqotlari,  ixtirolari  haqida  fikr  yuritilgan  bo‘lib dunyoning  ikkiga - “Nasorlar  Ovropasi”  va  “Musurmonlar  Sharqi”ga  bo‘linishi  esa  har  ikkala  taraf  madaniyatiga  juda  kuchli  ta‘siri,  Sharq,  xususan  Markaziy  Osiyo  X-XIV asrlarda  kuchli  madaniy  yuksalishni  boshdan kechirib,  keyinchalik  o‘rnini  G‘arbga  bo‘shatib  berrishi,  G‘arb  esa,  Sharqning  ilmiy muvaffaqiyatlarini  o‘zlashtirib,  Uyg‘onish  davriga  qadam  qo‘yishi,  umuman,  Ovrupo Sharq  ilm-fanini,  xususan,  O‘rta  Osiyo  mutafakkurlarining  nazariy  ta‘lumotini nihoyatda  qadrlab,  sinchiklab  o‘rganib  va  shu  tariqa  ma‘rifiylashib  borishi  ma‘riat-parvarlik  g‘oyalariga   limmo-lim  to‘lgan  dunyo  xalqlarining  muqaddas  kitoblari bo‘lgan:  Budda  ta‘limotlarida  Tavrot,  Injil,  Qur‘oni  Sharif  oyati,  kalimalari  har  bir insonni  “yo‘lchi  yulduz”,  qalb  go‘zalligi,  tavakkur  javohiri,  hayot  ma‘zmuni  sanalishi, milodgacha  bo‘lgan  Sharqda  ma‘rifiy  qarashlarning  to‘laqonli  egasi  Zardusht,  G‘arbda Demokrit,  Sokrat,  Platon,  Aristotel  kabi  faylasuflar  bo‘lganligi,  miloddan  keyin  esa dunyo  xalqlari  ma‘rifiy  qarashlarini  tom  ma‘noda  genial  allomalari  Sharqda  Kon-futsiy,  Kaykovus,   Abu  Nasr  Farobiy,  Abu  Rayhon  Beruniy,  Ibn  Sino,  Xorazmiy, Yusuf  Xos  Hojib,  Jaloliddin  Rumiy,  Sa‘diy  Hofiz  Sheroziylar,  Mirzo  Ulug‘bek, Alisher  Navoiy  kabi  daholari  faning  ulkan  ahamiyatini  e‘tirof  etib  keng  targ‘ib etishlari,  Sharq  ma‘rifiy  adabiyaotining  bu  boradagi  olamshumil  mohiyati  davr bosqichlarida,  ijtimoiy-iqtisodiy,  siyosiy,  diniy  jabhalarda  jahon  xalqlari  tammaddunidagi  o‘rni  tahliliga  torilgan.