This article is dedicated to the study of the cognilinguocultural features of metaphors formed through cosmic-natural symbols (such as the Sun, Moon, stars, earth, water, air) in the English and Uzbek languages. The article analyzes how cultural and linguistic differences in both languages influence the formation of metaphorical expressions. The research aims to reveal the cognitive and cultural aspects of language, identifying unique ways of perceiving the world. The primary focus is on how the human mind understands and systematizes the environment through metaphors.

Ushbu maqolada Alisher Navoiy ijodida timsollarning badiiy-falsafiy mazmuni, hujjat ramziy qatlamlari va poetik obrazlar tizimidagi o'rni tahlil qiladi. Asarda Navoiy yaratgan timsollar turli xil tasviriy shakllarda — personajlar, tabiatlari, hayvonot olami, jismoniy va ruhiy hodisalar orqali ifoda topgan. timsollarni tasniflash maqolalari (mav, funktsiya yuk, estetik ahamiyat) asosida guruhlash ishlari amalga oshirish. Timsollar tahlilida hujjat milliy-estetik qadriyatlar va sufiyona tafakkur bilan bog'liqligi alohida ko'rsatib o'tiladi. ilmiy tadqiqot Navoiy asarlaridagi ramziy timsollarning g'oyaviy-badiiy yukini ochish, ularni lingvopoetik va konseptual tahlil qilish maqsad qilingan.

Ushbu maqolada o‘zbek xalq topishmoqlarida lingvomadaniy kodlarning ifodalanish xususiyatlari tahlil qilingan. Topishmoqlar xalqning tarixiy-madaniy dunyoqarashi, urf-odati, qadriyatlari va tafakkur tarzining o‘ziga xos ko‘zgusidir. Maqolada lingvistik birliklar orqali milliy mentalitet, xalq dunyoqarashi, ijtimoiy hayoti bilan bog‘liq tasavvurlar ochib berilgan. Shuningdek, topishmoqlarda yashiringan ramzlar, metaforalar va timsollar orqali xalq ongidagi lingvomadaniy kodlar tahlil qilingan.

Ushbu maqolada fentezi adabiyotida kognitiv va madaniy arxetiplar yordamida olamni qanday kategoriyalash tendensiyalari mavjudligi tahlil qilinadi. Fentezi janri inson ongining chuqur qatlamlariga murojaat qilib, arxetipik timsollar orqali mavjud bo‘lmagan olamlarni tushunarli shaklda tasvirlaydi. Maqolada arxetiplar va kognitiv strukturalarning o‘zaro aloqasi, ularning madaniy kontekstda qanday shakllanishi va fentezi asarlar orqali qanday ifoda topishi tadqiq etiladi.

Badiiy adabiyotning obyekti inson va uning ichki hissiy-shuuriy dunyosini tasvir etishdir. Bu yo‘ldagi badiiy talqinlar rang-barang poetik obrazlar, turfa ramziy-majoziy tasvirlar, xilma-xil timsollar talqini orqali ro‘yobga chiqariladi.   Asar badiiyligining asosiy shartlaridan biri unda tasvirlanayotgan voqea-hodisalarning aniq zamon va makonda yuz berishi, yashayotgan personajlarning hatti-harakatlari, ular orasidagi o‘zaro munosabatlarning ishonarli tasvirlanishidir.

Ushbu maqolada Alisher Navoiy g‘azallarida, xususan, na’t janridagi asarlarida payg‘ambarlar obrazining badiiy talqini tahlil qilinadi. Muallif Navoiy ijodidagi diniy timsollar, jumladan, Xizr va Yusuf payg‘ambarlar obrazlari misolida shoirning Qur’oni karim va hadis manbalaridan ilhomlangan holda, ularni qanday ma’naviy-axloqiy ramz sifatida yoritganini ko‘rsatadi. Navoiy g‘azallarida payg‘ambarlar obrazi insonning axloqiy kamolotga erishish yo‘lida ilhom manbai, adolat, sabr-toqat va go‘zallik timsoli sifatida ifodalanadi. Maqolada “Xazoyin ul-maoniy” devonidagi g‘azallar tahlili orqali shoirning talmeh san’atidan foydalanish usullari ochib beriladi. Tadqiqotda diniy obrazlar orqali Navoiy insoniyat uchun ma’naviy yetakchilik g‘oyasini targ‘ib qilgani ta’kidlanadi.

Ushbu maqolada zamonaviy o‘zbek shoirasi Nodira Ofoq ijodining mumtoz adabiyot an’analari bilan uzviy bog‘liqligi yoritilgan. Shoiraning g‘azal va ruboiylarida aruz vazni, tasavvufiy timsollar, klassik obrazlar — “gul-bulbul”, “oy-quyosh” kabi vositalar zamonaviy ruhda talqin etilishi ko‘rsatib o‘tiladi. Nodira Ofoqning poetik uslubi Navoiy, Mashrab, So‘fi Olloyor singari mumtoz shoirlar merosini zamon talablari bilan uyg‘unlashtirishga qaratilgani maqolada tahlil qilingan. Ayniqsa, she’rlardagi falsafiy ohang, ramziy ifodalar, ruhiy kechinmalar va ayolona sezgirlik shoiraning o‘ziga xos adabiy maktabini shakllantirganini ko‘rsatadi.

This article covers the theoretical and practical foundations of the analysis of symbols in Uzbek literary studies. The classification of symbols, their poetic and semantic functions, traditional and authorial symbols in literary works are analyzed based on examples. Their ideological and aesthetic content is revealed through symbols taken from the works of such creators as Alisher Navoi, Hamid Olimjon, Abdulla Oripov, Erkin Vohidov. The article discusses the areas of study of symbols in modern literary studies and their impact on the reader's thinking.

Ushbu maqolada, Ulug`bek Hamdamning “Ota” romanidagi baddiy til vositalari, tasviriy ifodalar, ramziy timsollar, psixologik tahlilninglingvistik ifodasi hamda xalq og`zaki ijodi elementlarining qo`llanish xususiyatlari tahlil qilinadi. Asar tilining tabiiyligi, hayotiyligi va estetik ifoda imkoniyatlari o`rganilib, roman badiiyati orqali muallif uslubining o`ziga xosligi ochib beriladi.

Mazkur maqolada o‘zbek zamonaviy she’riyatining yorqin namoyandalaridan biri — Faxriyor Nizomiddinov ijodida xalq og‘zaki ijodi — folklor elementlarining badiiy talqini tahlil qilinadi. Shoirning poetik olamida folklor nafaqat estetik-bezakbop vosita, balki g‘oya va mazmunni shakllantiruvchi asosiy badiiy vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Faxriyor she’rlarida xalqona ohang, mifologik obrazlar, maqol va matallar, afsona va qo‘shiqparchalarga xos unsurlar muhim o‘rin egallaydi. Shoir folklor obrazlarini zamonaviy his-tuyg‘ular bilan uyg‘unlashtirib, xalq ruhiyatiga xos badiiy timsollar orqali o‘z poetik dunyoqarashini ifoda etadi. Ushbu maqolada Faxriyor ijodidagi folklor motivlarining badiiy funksiyasi, ularning poetik mazmundagi tutgan o‘rni va estetik ifodasi tahlil etiladi..

Mazkur maqolada turkman adabiyotining yirik vakili Xidir Deryayevning “Qismat” asarining mazmun-mohiyati, badiiy xususiyatlari va falsafiy g‘oyaviy yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Asarda inson taqdiri bilan xalq taqdiri o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlik, milliy uyg‘onish ruhi, adolat, mehnat va ma’rifat g‘oyalari yoritilgan. Muallif “qismat” tushunchasini shaxsiy taqdir chegarasidan chiqarib, uni xalq va jamiyat hayoti bilan bog‘lab talqin etadi. Maqolada roman qahramonlari xarakteri, muallifning uslubiy mahorati, xalqona til va ramziy ifodalarning badiiy qiymati tahlil asosida yoritilgan.

Maqolada Abdulla Oripov ijodida ifodalangan umuminsoniy g‘oyalar, ularning badiiy talqini va poetik yondashuv xususiyatlari o‘rganiladi. Shoir asarlaridagi insonparvarlik, ezgulik, haqiqat, imon, ma’naviy barkamollik kabi tushunchalarning obrazlar va timsollar orqali qanday ifoda topgani tahlil qilinadi. Umuminsoniy g‘oyalar bilan milliy g‘urur va vatanparvarlik ruhining mushtarakligi mualliflik pozitsiyasi asosida yoritiladi.

Ushbu maqolada tilshunoslikda tasavvufiy-lug‘aviy janrning o‘rni, uning asl mohiyatiga urg’u berib o’tilgan. Tasavvufiy-ramziy leksemalarni tahlil qilish uchun XIX asr oxiri XX asr boshlarida ijod qilgan Yusuf Saryomiy ijodiga e’tibor qaratilgan. Tasavvufiy- ramziy leksemlarni tahlil qilish jarayonida Yusuf Saryomiy g‘azallaridan, baytlaridan misollar keltirish orqali tahliliy fikrlar yoritib berilgan.

Mazkur maqolada Botir Ergashevning milliy ruh va vatanparvarlik mavzusidagi she’rlari tahlil qilinib, shoirning o‘ziga xos adabiy yondashuvi, timsollar tizimi va poetik mahorati o‘rganiladi.

Ushbu ilmiy maqolada lirik qoʻshiqlardagi ramzlarning badiiy ifoda vositasi sifatidagi oʻrni va ahamiyati keng tahlil qilingan. Lirik qoʻshiqlarda ramzlar inson qalbining ichki kechinmalari, orzu-umidlari, muhabbat va sadoqat tuygʻularini nozik tarzda ifodalash uchun xizmat qilishi ochib berilgan. “Gul” – goʻzallik va muhabbat, “bulbul” – oshiq dardi va sogʻinch, “oy” hamda “yulduz” – visol va umid, “yoʻl” – hayot manzili, “yurak” esa – insoniy tuygʻular markazi sifatida ramziy maʼno kasb etishi tahlil etilgan. Maqolada lirik qoʻshiqlardagi ramzlar orqali xalqning estetik dunyoqarashi, maʼnaviy qadriyatlari va hayot falsafasi ifodalangani yoritilgan. Shuningdek, ramzlarning poetik ohang yaratishdagi roli, tinglovchi qalbiga taʼsir etish xususiyati ham tahlil qilinadi. Asarda ramzlarning nafaqat badiiy bezak, balki xalqning ruhiy olami, tarixiy tajribasi va milliy o‘zligini aks ettiruvchi timsollar ekanligi isbotlangan. Lirik qoʻshiqlardagi ramzlar sanʼatning nozik qatlamini tashkil etib, inson tuygʻularining chuqurligini ochib beruvchi, xalq ijodining betakror goʻzalligini namoyon etuvchi asosiy badiiy vosita sifatida baholangan.

Mazkur maqolada buyuk mutafakkir va shoirmiz Alisher Navoiy ijodining yuksak namunasi “Xamsa” to‘plami, xususan, uning birinchi dostoni “Hayrat ul-abror”da ilgari surilgan axloqiy-falsafiy g‘oyalar, egrilik va to‘g‘rilik mohiyati tahlil qilinadi. Dostonning o‘ninchi maqolatidan o‘rin olgan timsollar  parvona, nay, yo‘l va sham misollarida egrilik oqibatlari yoritilib, o‘quvchilarga pand-nasihat yo‘li bilan to‘g‘ri hayot yo‘lini tanlash muhimligi uqtiriladi

Ushbu maqolada badiiy adabiyotda mif janrining shakllanishi, asosiy xususiyatlari, estetik vazifalari va zamonaviy adabiyotdagi talqini tahlil qilinadi. Mif janri qadimiy diniy-falsafiy qarashlarning badiiy timsollar orqali ifodalanishi bo‘lib, u inson tafakkurining arxetipik qatlamlariga asoslanadi. Tadqiqotda Sharq va G‘arb adabiyotlari misolida mifning tarixiy ildizlari, struktura va janrlar shakllanishidagi o‘rni, hamda zamonaviy yozuvchilar tomonidan qayta talqin qilinishi ilmiy tahlil qilinadi.

Ushbu maqolada dastlabki mifologik qarashlar va ularning turli timsollar tarzida namoyon bo 'lishi bayon etilgan. Mifologiyaning asosiy tushunchalari: totem, fetish va anima kabi tushunchalarning etimologiyasi tahlil etilgan. Zardushtiylik mifologiyasidagi ezgulik va yovuzlik o'rtasidagi kurashlar va ular turli xudo va devlar timsolllarida namoyon bo 'lishi va Avesto mifologiyasida hikoya qilingan xalq qahramonlari va ezgulik timsollari yoritilgan.

Tog‘ay Murod asarlari o‘zbek tilidagi noyob o‘xshatishlarni, milliylikni adabiyotga keng qamrovda olib kirdi. “Tog‘ay Murod o‘zbekka o‘z nasriy ruhini qaytarib berdi. U o‘qirmanlari qalbida or tuyg‘usini, yaqin insonlari uchun tirgak bo‘lish, ma’suliyatni olishga harakat qildi” - deb ta’kidladi adabiyotshunos olim Qozoqboy Yo‘ldoshev. Tog‘ay Murod – o‘zbek adabiyotiga betakror uslub kiritgan yozuvchi sifatida kitobxonlarning sevimli adibiga aylandi. Tog‘ay Murod asarlarida go‘zal o‘xshatishlar va timsollar asarni yanada jonliroq qilishga xizmat qilgan. Har bir asarda yozuvchining yashab o‘tgan makon va zamonga xos til unsurlari aks etib turadi. Tog‘ay Murodning ilk romani “Otamdan qolgan dalalar” adib ijodidagina emas, milliy adabiyotimizning so‘nmas asarlaridan biridir. “Otamdan qolgan dalalar” ramziy roman. Asarda bosh qahramon Dehqonqul o‘zbek xalqining timsoli sifatida tasvirlangan. Dehqonqul obrazining milliy xarakteri shakllanishida til asosiy o‘rin  tutgan g‘oyaviy-badiiy jihatdan mukammal asardir.     

Ushbu maqolada zamonaviy o‘zbek adabiyotining yirik vakili Ulug‘bek Hamdam ijodidagi milliy-madaniy konseptlar til vositalari orqali qanday ifodalanganligi tahlil qilinadi. Muallifning badiiy matnlarida o‘zbek xalqining tarixiy xotirasi, urf-odatlari, qadriyatlari, dunyoqarashi va ijtimoiy-madaniy ongini aks ettiruvchi lingvokulturologik birliklarning roli o‘rganiladi. Shuningdek, Ulug‘bek Hamdam asarlarida uchraydigan milliy timsollar, an’anaviy tushunchalar va ularning til strukturasi bilan uyg‘unlashuvi misollar asosida tahlil qilinadi.

Mazkur maqolada Alisher Navoiyning “Hayrat ul-abror” dostonidagi insoniy fazilatlar tahlil qilinadi. Asarda odob-axloq, rostgo‘ylik, saxovat, ota-onaga hurmat kabi qadriyatlarning ahamiyati badiiy timsollar orqali ochib beriladi. Navoiy qarashlarining bugungi jamiyat uchun ham dolzarbligi asoslanadi. Maqola dostonni ma’naviy-axloqiy pandnoma sifatida talqin etadi.

Mazkur maqolada mustaqillik yillarida o‘zbek navoiyshunosligining rivojlanish jarayonida Alisher Navoiy lirikasining ijtimoiy va falsafiy qatlamlarda  o‘rganilishiga e’tibor qaratiladi. Yangi davrda shakllangan ma’naviy-axloqiy qadriyatlar, ilmiy-metodik yondashuvlar va tafsir madaniyati Navoiy g‘azallarining chuqur, k o‘p qatlamli talqinlariga keng yo‘l ochdi. Xususan, Najmiddin Komilovning navoiyshunoslikdagi faoliyati tahlil etilib, shoir lirikasidagi falsafiy obraz va tushunchalar bugungi davr kontekstida tahlil qilinadi.

Ushbu maqolada Yusuf Xos Hojibning XI asr turkiy adabiy yodgorligi -“Qutadgʻu bilig” dostonida ifodalangan axloqiy hamda estetik qarashlar tizimi tahlil qilinadi. Asarda jamiyatni boshqarish, adolatni qaror toptirish, komil insonni tarbiyalash kabi masalalar axloqiy mezonlar sifatida talqin etilib, ularning davlat va xalq farovonligi bilan bogʻliqligi yoritiladi. Doston qahramonlari va timsollar orqali adolat, aql-zakovat, qanoat, insof, rostgoʻylik, mehnatsevarlik singari fazilatlarning ijtimoiy-ma’naviy qadri ochib beriladi. Shu bilan birga, “Qutadgʻu bilig”dagi estetik qarashlar badiiy obrazlar, ramziy ifoda, nutq madaniyati, hikmatli baytlar, poetik uslub va did tarbiyasi orqali namoyon bo‘lishi ko‘rsatib o‘tiladi. Maqolada axloq va estetika bir-birini to‘ldiruvchi g‘oyaviy-mazmuniy birlik sifatida talqin qilinib, dostonning bugungi ma’naviy tarbiya hamda adabiy-estetik tafakkur rivojidagi ahamiyati asoslanadi.

Ushbu maqolada Alisher Navoiy asarlarini til nuqtai nazaridan tahlil jarayoni amalga oshirilgan. Alisher Navoiy asarlarida ifodalangan badiiy san’atlarning qo‘shimchalar va ularning takroridan hosil qilinishi, ko‘makchilar yordamida ifodalanganligi ochib berilgan.

O‘zbek adabiyoti taraqqiyotida she’riyat alohida o‘rin tutadi. U xalqning orzu-umidlari, dardu quvonchlari, ijtimoiy-siyosiy hayoti, ayniqsa, yoshlarning ruhiy kechinmalarini aks ettiruvchi badiiy hodisa sifatida qadrlanadi. Bugungi globallashuv davrida yoshlar dunyoqarashi, orzu-intilishlari hamda ijtimoiy mavqei tobora kengayib bormoqda. Zamonaviy o‘zbek she’riyatida ham yosh avlodning ma’naviy olami, ularning jamiyatdagi o‘rni, orzulari va iztiroblari turfa badiiy timsollar orqali yoritilmoqda.