Ushbu maqolada dorivor o’simliklar tarkibidagi biofaol moddalar yordamida qandli diabet kasalligini davolash to’g’risida malumotlar keltirilgan. O’simliklar tarkibidagi ayrim biofaol birikmalar (flavanoidlar, saponinlar, alkaloidlar, polifenollar) organizmda glukoza almashinuviga ta’sir ko’rsatishi, shuningdek, insulin sekretsiyasini rag’batlantirish, hujayralarning insulin ta’siriga sezuvchanligini oshirish hamda glukozaning hujayralarga o’tishini yaxshilash orqali qonda glukoza miqdorini kamaytirishga yordam berishi ilmiy manbalar asosida bayon etilgan. Bundan tashqari bugungi kunda diabetni davolashda qo’llanilayotgan o’simliklar hamda ularning farmakologik xususiyatlari yoritib berilgan

O'zbekistonda o'sadigan dorivor o'simliklarni xalq tabobatida qo'llanilishi, inson organizmida paydo bo'lgan kasalliklarni oldini olishi hamda unlarni davolash, shuningdek, dorivor o'simlikar farmatsevtika, parfymeriya sanoatida o'rni beqiyosdir. Bundan tashqari dorivor o'simliklar, ziravor oziq-ovqat sanoatida ham o'rni sezilarli darajada beqiyosdir. Dorivor o'simliklardan farmatsevtikada foydalanish maqsadida O'zbekistonda farmatsevtika zavodlari sonini orttirish hamda kerakli dori vositakarini dorivor o'simliklarimizdan foydalangan holda o'zimiz ishlab chiqarishimiz lozim. Ushbu dorivor o'simliklardan oqilona foydalanish hamda muhofaza qilish, ko'plab navlarini yaratish va orttirish maqsadida plantatsiyalar tashkil etish lozim.

Ushbu maqolada yo’qolib ketish xavfi bo’lgn o’simliklar va ularning madaniylashtirish muammolari, ularning noyobligi va dorivor xusussiyatlari yoritilgan.

21-asrga kelib deyarli barcha kasalliklarni davolashda sun’iy ravishda tayyorlangan dori vositalaridan foydalanish bilan bir qatorda dorivor o’simliklarga bo’lgan talab ham yanada ortib bormoqda. Ushbu maqolamizda dorivor o’simliklar va ularning xususiyatlari haqida so’z boradi.

Ushbu maqolada tarkibida glikozidlar bo’lgan dorivor o’simliklar to’g’risidagi bilimlarini boyitish, ulardan to’g’ri foydalanish usullarini o’rganish, amaliy ko’nikmalarni shakllantirish.Tarkibida glikozidlar bo’lgan dorivor o’simliklardan uy sharoitida damlama va qaynatmalar tayyorlashni o’rganib olish mumkin

O‘zbekiston Respublikasida farmatsevtika sanoatining jadal rivojlanishi bunday korxonalarning dorivor o'simliklar xomashyosiga bo‘lgan talabini keskin ortishiga sabab bo‘lmoqda. Shuni ta’kidlash lozimki, tabiiy holda o‘suvchi dorivor o’simliklar zaxiralarining chegaralanganligi tufayli farmatsevtika sanoati korxonalarining dorivor o‘simliklar xomashyosiga bo‘lgan talabni asosan, dorivor o'simliklar o‘stirish orqaligina qondirish mumkin.

Ushbu maqolada siz dorivor o’simliklar haqida qisqacha ma’lumot va ularning naqadar foydali xususiytlari shuningdek, zanjabilning xalq tabobatida qo’llanilishi va undan qanday foydalanish kerakligi haqida muhim ma’lumotlrga ega bo’lasiz.

Ushbu maqolada dorivor tirnoqgul (Calendula officinalis L.) navlarining urug‘ hosildorligi va urug‘ sifat ko‘rsatkichlarining agrotexnologik omillarga bog‘liqligi ilmiy asosda o‘rganildi. Navlarning biologik xususiyatlari Radio (nazorat) naviga nisbatan qiyosiy tahlil qilindi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, Orange King va Orange Porcupine navlari urug‘ massasi, 1000 dona urug‘ og‘irligi va maydon hosildorligi bo‘yicha eng yuqori ko‘rsatkichlarga ega ekani aniqlandi.

Tarkibida vitaminlar saqlovchi o’simlik, mavzu yuzasidan bilimlarni oshirish, aqliy tafakkurni yuksaltirish, ularning xususiyatlarini o’rganish.

Ma’lumki, o‘simliklar dunyosi tabiatning eng katta boyligi hisoblanadi.  Shuning uchun o‘simliklar olamini har tomonlama chuqur o‘rganish, ulardan dorivor, oziq-ovqat sifatida va boshqa maqsadlarda foydalanish, em-xashak xususiyatini hisobga olishimiz  hamda har bir tur o‘simlikni ilmiy jihatdan bir-biridan ajrata bilishimiz kerak. Undan tashqari bu o‘simliklarning foydali hamda zararli xususiyatlarini bilishimiz va unga e’tibor berishimiz lozimdir[3].

Ushbu maqolada xalq sog’lig’ini saqlash, kasalliklarning oldini olish, avlodlarni sog’lom qilib tarbiyalab yetishtirish masalalariga ahamiyat berar ekanmiz, o’z vaqtida va tez yuqori malakali tibbiy yordam ko’rsatish, kasallikni davolash va oldini olishning asosiy omillaridan biri bo’lmish yaxshi tao’sir etuvchi dorivor o’simliklar, ulardan olinadigan va tayyorlanadigan dori vositalari hamda boshqa vositalarni ko’plab yetkazib berishdagi imkoniyatlar yoritilgan..

O’zbekiston Respublikasi xukumati tomonidan farmatsevtika  sanoatini rivojlantirish, jumladan xorijiy dori vositalarini mahalliy o’simliklar asosida yangi import o’rnini bosuvchi dori vositalarini yaratishga  katta ahamiyat berilmoqda. Shu boisdan mahalliy sharoitda o’sadigan (Silybum marianum) Rastropsha o’simligidan nastoyka olish va dorivor o’simlikning xorijiy davlatlardagi dori vositalarini ko’rsatgichlari borasida ilmiy izlanishlar olib borildi.

Buyrak-tosh kasalliklarini etiologiyasi,patogenezi va kechishi sohasida erishilgan ilmiy va amaliy yutuqlarga,tibbiyot amaliyotida zamonaviy davolash usullarini joriy etilishiga qaramay,zamonaviy ichki kasalliklar amaliyotida alohida dolzarb muammo bo’lib qolmoqda.Bu kasallanishlar sonining ko’payganligi,kechishining og’irligi,davolash amaliyotining murakkabligi (ko’p vaqt sarflanishi,og’ir holatlarda jarrohlik amaliyotining o’tkazilishi) ehtimoli bilan bog’liq.Xalq tabobatida buyrak tosh kasalliklarini davolashda ko’plab o’simliklar mavjud.Abu ali ibn Sino bu kasallillarni davolash uchun bir nechta dorivor giyohlardan foydalangan.Shu munosabat bilan ushbu giyohlarning qaynatma va ekstraktlarining toshni maydalash xususiyatini amaliy tibbiyotda qo’llash maqsadida o’rganish alohida qiziqish uyg’otadi.Ushbu maqolada eksperimental buyrak-tosh kasalliklarida qo’llaniladigan dorivor o’simlarni o’rganish natijalari keltirilgan.

Mahalliy dorivor o’simliklardan quruq ekstraktlarni ajratib olish, ushbu quruq ekstraktlardan kelajakda substansiya sifatida foydalanish mumkin.  Quruq ekstraktlarning yaroqlilik muddatini belgilash hamda ularning namlik yutish ko’rsatkichlarini belgilash muhim bo’lgan parametralardan biri hisoblanadi.

Alkaloidlar – azotli organik birikmalar bo’lib, ular ko’pincha dorivor o’simliklardan olinadi  va meditsina, farmatsiya, toksikologiya sohalarida keng qo’llaniladi, asosan esa o’simliklarda  uchraydi va ko’plab farmalogik xususiyatlarga ega. Ushbu maqolada alkaloidlarning manbalari, kimyoviy tuzilmalari, farmalogik xususiyatlari va tibbiyotdagi qo’llanilishi yoritiladi.

Insoniyat tarixida dorivor o’simliklardan foydalanish eng qadimiy davrlardan boshlab muhim ahamiyat kasb etib kelmoqda. Sharq tabobati, Avitsenna asarlari va boshqa manbalarda turli o’simliklarning shifobaxsh xususiyatlari batafsil tasvirlangan. Bugungi kunda dorivor o’simliklar farmatsevtika, biologik faol  qo’shimchalar, oziq-ovqat va kosmetika sanoatining muhim xomashyosi hisoblanadi. Ularning tarkibida alkaloidlar, flavanoidlar, fenollik kislotalar, saponinlar, taninlar, polisaxaridlar va boshqa turli biologik faol moddalar mavjud.[1]

Hayotimizni o’simliklarsiz tasavvur eta olmaymiz. Turli-tuman o’simliklar orasida sachraqtiga dorivorlik xususiyati bilan ajralib turadi  va tibbiyotda o’ziga xos o’rniga ega.

Maqolada   turli xildagi  daraxlar va gullarning  tarixi ,ularning rivojlanishi haqida bayon etilgan.Turli asar va tadqiqotlarda  fitonimlarning o’rganilganlik darajasi,  hamda evolyusiyasi haqidagi  qarashlar ko’rilib  misollar keltirilgan. Ularda o’simliklarning kelib chiqishi, evolyusiya tarixi va biologik taraqqiyoti batafsil bayon etilganligi maqolada o’z aksini topgan.

Farmatsevtika bozorini mahalliy dorivor o’simliklar asosida ishlab chiqilgan yuqori biosamaradorlikka ega bo’lgan dori vositalar turini ko’paytirish  farmatsevtika sohasining asosiy vazifalaridan biridir.

Mahalliy o'simlik xom ashyolari asosida yangi dori shakllarini yaratish hozirgi zamon farmatsiyasining dolzarb vazifasidir. So'nggi vaqtda dunyo farmatsevtik sanoatida suyuq ekstraktlar va ular asosida uzoq saqlanish muddatiga ega, qabul qilishga qulay dori preparatlarini yaratish, zararsiz dori vositalari zaxirasini ko'paytirish imkonini beradi. Toshkent farmatsevtika instituti olimlari tomonidan o’rganilgan, chet el preparatlarining o’rnini bosuvchi o’simliklar qatorida bizning izlanishlarimiz obyekti sifatida Qora andiz (Inula helenium), Oddiy dastarbosh (Flores tanaceti), Shuvoq (Flores cinae), Oddiy tog‘rayxon (Origanum vulgare L.) mahalliy o’simlik xomashyolarining  biologik faolligi va uning zaхirasi yetarliligini  hisobga olgan holda, suyuq  ekstrakt texnologiyasi ishlab chiqish dolzarb vazifa bo’lib, uning yechimi tibbiyot amaliyotida gelmintlarga qarshi  mahalliy dori vositalarining turini oshirishga imkon beradi.

Oʻsimlik dunyosini baholash uchun birinchi navbatda uning taksonomik tuzilishini oʻrganish kerak. Olib borilgan floristik tadqiqotlar asosida oʻrganilayotgan hududlar florasining antropogen komponentining umumiy roʻyxatini tuzildi. U 192 turkum va 49 oiladan 263 turni oʻz ichiga oladi. Ma'lumotlar 1- jadvalda keltirilgan. Tavsiya etilgan yirik taksonlar roʻyxati akademik A.L. Taxtajyan [3] tizimi boʻyicha tuzilgan.

Adabiyotlardan ma’lumki, Moychechak, dalachoy, qushtoron va tirnoqgul o'z tarkibidagi biologik faol moddalari orqali yallig'lanishga qarshi samarali ta'sir ko'rsatadi. Ushbu o'simliklar yig'masi kasallik qo'zg'atuvchi zararli omillar ta'siriga qarshi reaksiyasi tufayli yallig'lanish o'choqlaridagi zararli omillarni bosuvchi fagotsitoz, sitoliz va gumoral funksiyalarni qo'zg'atadi. Shuningdek, ushbu yig'ma tarkibidagi o'simliklar vitaminlar, makro va mikroelementlar, efir moylari, oshlovchi moddalarga boy ekanligi uning yallig'lanishga qarshi samarali ta'sirini belgilaydi.