Ушбу мақолада вояга етмаганлар ўртасида назоратсизлик ва ҳуқуқбузарликлар профилактикасини амалга ошириш фаолиятининг тушунчаси, вояга етмаганлар ўртасида назоратсизлик ва ҳуқуқбузарликлар профилактикасининг турлари, чора- тадбирлари, бу чора- тадбирларни ташкил этиш тартиби,  бугунги кундаги холати ва вояга етмаганлар ўртасида ҳуқуқбузарликлар профилактикасини ташкил этишнинг ўзига хос хусусиятлар, бундан ташкари вояга етмаганлар ўртасида назоратсизлик ва ҳуқуқбузарликлар профилактикасини тартибга солувчи ҳуқуқий асослар, вояга етмаганлар билан  ишлашнинг амалиёти таҳлили ва уларга нисбатан кўлланиладиган чора-тадбирлар, ҳуқуқбузарлик содир этган вояга етмаганлар билан ишлашдаги муаммо ва камчиликлар, шунингдек айрим турдаги  мавжуд муаммо ва камчиликларни бартараф этиш бўйича бир катор таклифлар, вояга етмаганлар ўртасида назоратсизлик ва ҳуқуқбузарликлар профилактикаси фаолияти буйича бошка хорижий давлатларнинг илғор хорижий тажрибаси хамда миллий конунчилигимиздан фаркли ва ўхшаш  томонлари, шунингдек, юкорида келтириб ўтилган жихатлардан фойдаланган холда ушбу фаолиятни такомиллаштириш йуналишлари ёритилган.

Ушбу мақолада вояга етмаганлар ҳуқуқбузарликлари профилактикасини ташкил этишнинг назарий ва амалий жиҳатлари, вояга етмаганлар ҳуқуқбузарликларининг ўзига хос жиҳатлари, вояга етмаганлар ўртасида профилактикани амалга оширувчи субъектларнинг фаолияти ва профилактик чора-тадбирларни такомиллаштириш, вояга етмаганнинг ҳуқуқбузарликка қарши барқарорлигини таъминлаш чоралари бериб ўтилган.

Мазкур мақолада вояга етмаганлар ҳуқуқбузарлиги тушунчаси, турлари, уни келтириб чиқарувчи омиллар, вояга етмаганлар ўртасида содир этиладиган ҳуқуқбузарлик ва жиноятларини  индивидуал  олдини олишнинг ўзига хос хусусиятлари, ҳуқуқбузарликлар профилактикасининг асосий вазифаси, вояга етмаганлар ҳуқуқбузарлигини олдини олишнинг хориж тажрибаси, ёшларнинг ҳуқуқий маданиятини шакллантириш, шунингдек, ёшлар ўртасида ҳуқуқбузарликлар ва жиноятчиликнинг олдини олишда педагогик профилактика тизимини такомиллаштириш масалалари кенг ёритилган.

Ушбу мақолада Ўзбекистон Республикасида вояга етмаганлар жиноятчилигининг 2021–2024 йиллар давомидаги ҳолати таҳлил қилинган. Тадқиқотда Давлат статистика қўмитаси, миллий ва халқаро манбалар маълумотлари асосида жиноятчиликнинг умумий динамикаси, ижтимоий таркиби ва ҳудудий хусусиятлари ўрганилган. Таҳлил натижаларига кўра, 2021–2023 йилларда вояга етмаганлар томонидан содир этилган жиноятлар сонида ўсиш тенденцияси кузатилган бўлса, 2024 йилда мазкур кўрсаткичнинг пасайиши қайд этилган. Бу ҳолат давлат томонидан амалга оширилаётган профилактика чоралари, “Ёшлар дафтари” дастурлари ва таълим тизимидаги ислоҳотлар самарасини акс эттиради. Шу билан бирга, тадқиқот жиноятчиликнинг олдини олишда оила, таълим муассасалари, маҳалла ва ички ишлар органлари ўртасидаги ҳамкорликни кучайтириш зарурлигини кўрсатади. Мақолада вояга етмаганлар жиноятчилигига таъсир этувчи ижтимоий, иқтисодий ва психологик омиллар аниқланиб, профилактика тизимини такомиллаштириш бўйича илмий асосланган таклифлар ишлаб чиқилган.

ушбу  мақолада  вояга  етмаганлар  ўртасида  назоратсизлик ва ҳуқуқбузарликлар профилактикасига доир фаолиятни ахборот билан таъминлаш  фаолиятнинг криминологик тавсифи, тушунчаси, турлари, бугунги кундаги ҳолати ва вояга етмаганлар ўртасида ҳуқуқбузарликларни келтириб чиқарувчи омилларнинг криминологик тавсифининг ўзига хос хусусиятлари. Бундан ташкари вояга етмаганлар томонидан содир этилаётган ҳуқуқбузарликларни келтириб чиқарувчи омилларнинг сабаблари ва шарт-шароитлари ҳамда уларни бартараф этиш йўналишлари баён этилган.

Ушбу мақола вояга етмаганларнинг ҳуқуқларини ишончли ҳимоя қилиш ва уларга нисбатан содир этиладиган жиноятларнинг профилактикаси масалаларига бағишланган. Ҳуқуқий ҳамда ижтимоий жиҳатдан вояга етмаганлар ҳуқуқларини таъминлашда халқаро стандартлар ва миллий қонунчиликнинг муҳим ўрни таъкидланади. Ўзбекистонда вояга етмаганларнинг ҳуқуқлари ва манфаатларини ҳимоя қилиш давлат сиёсатида устувор йўналиш ҳисобланади ва бу борада Президент Ш.М.Мирзиёевнинг фикрлари келтирилган. Мақолада вояга етмаганлар иштирокида содир этилган жиноятларнинг статистикаси ва уларнинг асосий сабаблари — оилавий муҳит, таълимдаги камчиликлар, интернет хавфлари ҳамда ижтимоий назоратнинг етишмаслиги таҳлил қилинган. Шунингдек, мақолада жиноятчилик профилактикасининг аҳамияти, мактабларда ҳуқуқий тарбиянинг ўрни, профилактика инспекторларининг фаолияти ва уларнинг малакасини ошириш заруратига алоҳида эътибор қаратилади. Вояга етмаганларга нисбатан жинсий зўравонлик ва бошқа жиноятлар юзасидан қонунчиликдаги бўшлиқлар ҳам кўриб чиқилган. Халқаро тажриба ва БМТ ҳамда ЮНИСЕФ маълумотлари асосида вояга етмаганларни ҳимоя қилишнинг комплекс ёндашуви, жумладан ҳуқуқий, психологик ва ижтимоий қўллаб-қувватлаш чоралари таклиф қилинган. Мақола, шунингдек, жиноятлар профилактикасини кучайтириш учун қонунчиликни такомиллаштириш ва ижтимоий ёндошувларни ривожлантиришни тавсия этади.

This article examines modern mechanisms for the prevention of crimes committed by minors and explores ways to enhance their effectiveness. Risks in the social environment, including terrorism, religious extremism, illegal migration, human trafficking, and an increased propensity for delinquency among youth, necessitate the introduction of new preventive measures. The article analyzes integrated prevention mechanisms comprising legislative, psychological-pedagogical, social, and technological components. Additionally, it scrutinizes the Law of the Republic of Uzbekistan "On the Prevention of Neglect and Offenses among Minors" dated September 29, 2010, and proposes evidence-based recommendations and additional provisions for its improvement. The article aims to establish theoretical, legal, and practical foundations for the effective organization of juvenile delinquency prevention.

Ушбу илмий мақолада профилактика инспекторининг вояга етмаганлар томонидан содир этиладиган маъмурий ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишдаги роли, ваколатлари ва амалдаги фаолияти таҳлил қилинган. Бугунги кунда камолот ёшидаги шахслар ўртасида ҳуқуққа хилоф хатти-ҳаракатларнинг юзага келиш омиллари, оилавий муҳит, таълим муассасалари фаолияти, маҳалла ва жамоатчиликнинг ҳамкорлик даражаси билан бевосита боғлиқ экани қайд этилган. Тадқиқотда профилактика инспекторининг комиссиялар, таълим муассасалари, вояга етмаганлар билан ишловчи органлар ва нодавлат тузилмалар билан ўзаро ҳамкорлигини такомиллаштиришга доир таклифлар илгари сурилган. Шунингдек, замонавий ахборот технологияларидан фойдаланган ҳолда профилактика ишларини оптималлаштириш, соҳа ходимларининг малакасини ошириш ва профилактиканинг ҳуқуқий механизмларини рақамлаштириш бўйича амалий йўл-йўриқлар баён этилган. Тақдим этилган таклиф ва тавсиялар вояга етмаганлар ўртасида ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш тизимини самарали ташкил этишга хизмат қилади.

Мақолада вояга етмаганлар томонидан содир этилган ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш чораларини самарали қўллаш билан боғлиқ муаммоларни ҳуқуқий таҳлил қилиш масалалар муҳокама қилинади. Муаллиф вояга етмаганлар томонидан содир этилган ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш чораларини ташкил этиш механизми тўғрисида ўзининг ва олимларнинг фикрларини келтириб ўтган. Муаллифнинг хулосалари асосида ҳуқуқни муҳофаза қилиш органларининг ҳуқуқни қўллаш фаолиятида вояга етмаганлар ҳуқуқбузарлигининг олдини олишни самарали ташкил этишнинг ўзига хос хусусиятлари бўйича тегишли илмий асосланган таклифлар ишлаб чиқилган.

Мақолада вояга етмаганлар томонидан содир этиладиган жиноятларда вояга етмаган шахс алоҳида субъект жиҳатидан ўрганилган. Вояга етмаган шахсларнинг жиноятчи шахс сифатида ўзига хос жиҳатлари криминологик таҳлиллар орқали ёритиб берилган, жиноят содир этган вояга етмаганлар шахсини типларга ажратишда бир қатор услубий қоидалар ва усуллар таҳлил этилган.

Мазкур мақолада вояга етмаганлар ҳуқуқбузарлиги профилактикаси соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотларга доир масалалар баён этилган. Шунингдек, мазкур мақолада муаллиф вояга етмаганлар ҳуқуқбузарлиги профилактикаси соҳасида
амалга оширилаётган ислоҳотлар ва вазифаларнинг негизи бўлиб, энг аввало, инсон ҳуқуқлари ҳимоясининг кафолатларини сўзсиз таъминлаш, қонун ҳамда адолат устуворлигини қарор топтириш ҳисобланиши кераклигини айтиб ўтган. Бундай масъулиятли вазифаларни бажариш учун ҳуқуқий механизимни ҳам такомиллаштириш лозимлигини асослаб мақолада ёритиб берган.

Мақолада вояга етмаганлар иштирокида юзлаштириш тергов ҳаракатини ўтказишга тайёргарлик кўришда амалга ошириладиган ҳаракатлар, тергов ҳаракатини ўтказиш давомида қўлланиладиган тактик усулларни танлаш, тергов вазиятига мос бўлган тактик усуллардан фойдаланиш, ушбу жараёнда вояга етмаган шахсга хос хусусиятларни эътиборга олиш масалалари бўйича олимларнинг фикр-мулоҳазалари таҳлил қилинган. Шулар асосида вояга етмаганлар иштирокида юзлаштириш тергов ҳаракатини ўтказиш бўйича тавсиялар ишлаб чиқилган.

Ушбу мақолада Ўзбекистон Республикасида вояга етмаганлар томонидан содир этиладиган жиноятлар профилактикаси соҳасидаги халқаро ва конституциявий нормалар таҳлил қилинган. Тадқиқотда Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги Конвенция, халқаро протоколлар ҳамда Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси, Оила кодекси, Маъмурий ва Жиноят кодекслари, “Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”ги, “Ёшларга оид давлат сиёсати тўғрисида”ги, “Вояга етмаганлар ўртасида назоратсизлик ва ҳуқуқбузарликларнинг профилактикаси тўғрисида”ги ва “Ҳуқуқбузарликлар профилактикаси тўғрисида”ги қонунлар илмий-амалий жиҳатдан ўрганилган. Шунингдек, АҚШ, Англия, Германия ва Франция каби ривожланган давлатлар тажрибаси билан таққослама таҳлил олиб борилган.

Ушбу ишда профилактика инспекторининг вояга етмаганлар ўртасида ўғирлик жиноятларини олдини олиш фаолиятининг мазмун-моҳияти, унда мавжуд муаммолар ва уларни бартараф этишга қаратилган амалий таклифлар ёритилган. Тадқиқотда ўғирлик жиноятларига мойил бўлган вояга етмаганларнинг ижтимоий-психологик хусусиятлари, уларнинг ҳуқуққа зид хатти-ҳаракатларига таъсир этувчи омиллар, оила ва маҳалла муҳитидаги профилактика ишларининг камчиликлари таҳлил қилинган. Шунингдек, профилактика инспектори фаолиятида замонавий хавфни баҳолаш инструментларидан фойдаланиш, таълим муассасалари, жамоат бирлашмалари ва пробация хизмати билан ҳамкорликни кучайтириш, профилактик ишни индивидуаллаштириш ҳамда рақамли технологияларни жорий этиш билан боғлиқ таклифлар илгари сурилган. Тадқиқот натижалари вояга етмаганлар ўртасида ўғирлик жиноятларини камайтириш ва жиноятчилик профилактикасини такомиллаштиришда муҳим назарий ва амалий аҳамият касб этади.

This article covers the legal and organizational aspects of the activities of the preventive inspector to work with minors with severe upbringing, the experience of foreign countries as well as the improvement of the system of preventive measures carried out with minors of this category.

Мақола Ўзбекистон Республикасида вояга етмаганлар томонидан содир этиладиган маъмурий ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишда профилактика инспекторининг роли ва вазифаларига бағишланган. Ички ишлар вазирлигининг 2024–2025 йилларга оид расмий статистикаси, kun.uz, daryo.uz ва бошқа очиқ манбалар асосида вояга етмаганлар орасида майда хулиганлик, алкогол ва гиёҳвандлик воситалари билан боғлиқ ҳуқуқбузарликлар, ўқишни тизимли равишда қолдириш каби маъмурий ҳуқуқбузарликларнинг ўсиш тенденциялари таҳлил қилинган. Scopus, Web of Science ва Google Scholar базаларидаги хорижий олимлар (Р.Ф.Степаненко, А. Гаджиева, Н. Ячина ва бошқ.) тадқиқотларига таяниб, профилактика инспектори фаолиятининг замонавий илмий-педагогик ва криминологик моделлари кўриб чиқилган.

Ушбу мақолада вояга етмаганлар ўртасида назоратсизлик ва ҳуқуқбузарликлар профилактикасини амалга ошириш фаолиятининг тушунчаси ва асосий вазифалари шунинигдек ўзига хос хусусиятлари баён этилган.

Мақолада вояга етмаганларни муайян шароитларда жиноий жавобгарликдан ва жазодан озод қилиш масалалари кўриб чиқилган. Ўзбекистонда вояга етмаганлар ўртасидаги жиноятчилик бўйича статистик маълумотлар таҳлил қилиниб, асосий тенденциялар ва муаммолар аниқланган. Жазога муқобил бўлган мажбурлов таъсир чораларини қўллаш, уларнинг ҳуқуқий асослари ва самарадорлигига алоҳида эътибор қаратилган. Вояга етмаган ҳуқуқбузарларни ресоциализация қилишнинг халқаро ва миллий тажрибаси, илмий ёндашувлари кўриб чиқилган. Вояга етмаганларга нисбатан жиноят-ҳуқуқий сиёсатни такомиллаштириш бўйича чора-тадбирлар таклиф этилган.

This article systematically analyzes advanced practices in preventing juvenile delinquency in Asian countries (Republic of Korea, Japan, China, India, Turkey, Kazakhstan, Australia). The study examines the activities of juvenile courts, prevention models based on community and family participation, psycho-pedagogical intervention, restorative justice, diversion, early detection, and mechanisms of comprehensive social support. Additionally, practical recommendations have been developed for adapting these experiences to the conditions of Uzbekistan, further improving the prevention system based on integrated, inter-agency cooperation.

Мақолада вояга етмаганлар ўртасида ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш масалалари ижтимоий-психологик нуқтаи назардан таҳлил қилинган. Ўсмирлик даврининг психологик хусусиятлари, ижтимоийлашув жараёнининг ўзига хос жиҳатлари ва ҳуқуқбузарликка олиб келувчи омиллар ўрганилган. Муаллиф томонидан жиноий хулқ-атворнинг шаклланишида биологик ва ижтимоий омилларнинг ўзаро таъсири очиб берилган. Тадқиқот натижалари асосида ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш бўйича амалий тавсиялар ишлаб чиқилган.

Ушбу мақолада ривожланган хорижий давлатларда вояга етмаганлар томонидан содир этилган жиноятларга қарши курашишни тартибга солувчи қонунчилик нормалари ва унинг амалий ижроси ҳамда ваколатли органлар томонидан амалга ошириладиган илғор методлар ва уларнинг ижобий натижалари юзасидан фикрлар билдирилган. Ушбу фикрлар асосида Республикамизда вояга етмаганлар томонидан содир этилган жиноятларга қарши курашиш бўйича таклиф ва тавсиялар берилган.

Ушбу мақолда вояга етмаган ва меҳнатга лаёқатсиз шахсларни моддий таъминлашдан бўйин товлаш жиноятини профилактикаси ва такомиллаштириш масалалари ўрганилади. Мавзу, жамиятда ижтимоий адолат ва инсон ҳуқуқларини таъминлаш нуқтаи назаридан муҳим аҳамиятга эга ҳисобланади. Вояга етмаганлар ва меҳнатга лаёқатсиз шахслар, кўпинча, ижтимоий ҳимояга муҳтож бўлиб, уларнинг моддий таъминоти давлатнинг мажбурияти ҳисобланади. Мақолада, аввало, ушбу жиноятнинг сабаб ва шарт шароитлари таҳлил қилинади. Шунингдек, жиноятни олдини олиш учун мавжуд қонунчилик ва ижтимоий дастурлар кўриб чиқилади. Натижада, ушбу тадқиқот жиноятга оид қонунларни такомиллаштириш, ижтимоий хизматлар тизимини ривожлантириш ва вояга етмаганлар ҳамда меҳнатга лаёқатсиз шахсларни қўллаб-қувватлаш бўйича янги таклифларни ишлаб чиқишга хизмат қилади, шунингдек бу мақолада жамиятда ижтимой барқарорликни таъминлашга ва жиноятчиликни камайтиришга ёрдам бериш ҳақидаги малумотлар ҳам келтирилган.

Ушбу мақолада профилактика инспекторининг вояга етмаган шахсларнинг гиёҳвандлик воситалари ёки психотроп моддалар истеъмол қилишини олдини олиш фаолияти илмий-амалий жиҳатдан ўрганилган. Тадқиқотда ўсмирлар ўртасида гиёҳвандликка мойилликка таъсир этувчи ижтимоий, психологик ва мафкуравий омиллар таҳлил қилинган. Профилактика инспектори томонидан хавф гуруҳини аниқлаш, индивидуал суҳбатлар ўтказиш, оилавий муҳитни ўрганиш, таълим муассасалари ва маҳалла фаоллари билан ҳамкорлик қилиш орқали барвақт профилактик тадбирларни амалга ошириш механизмлари ёритилган. Шунингдек, ёт таъсирларга қарши иммунитетни кучайтириш, гиёҳванд моддаларнинг салбий оқибатлари ҳақида тарғибот ишларини такомиллаштириш ва профилактикада ахборот-таҳлил фаолиятини янги босқичга кўтариш бўйича амалий таклифлар берилган. Тадқиқот натижалари вояга етмаганлар ўртасида гиёҳвандлик ҳолатларини камайтириш ва жамиятда соғлом турмуш тарзини қарор топтиришга йўналтирилган.

Мазкур мақолада ижтимоий жиҳатдан хавфли аҳволдаги ҳуқуқбузарликлар содир этишга мойил вояга етмаган шахсларнинг таснифи ва ўзига хос хусусиятлари шунингдек қонунларда белгилаб қуйилган “ижтимоий жихатдан хавфли аҳволда бўлган вояга етмаган” тушунчаларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш юзасидан таклифлар берилганлиги, вояга етмаганлар ҳуқуқбузарликлари буйича олимларнинг қарашлари кенг ва қамровли ёндашган холда ёритиб берилган.

Мақолада вояга етмаган шахслар томонидан Республика миқёсида содир этиладиган жиноятчиликнинг таҳлили, Ҳуқуқбузарлик содир этишда айбланаётган вояга етмаганларларга нисбатан эҳтиёт чораларини қўллашда вояга етмаган шахснинг ҳуқуқ ва эркинлиги таъминланиш ҳолати ва унинг ўзига хос жиҳатлари кўриб чиқилган.